Edebiyatta Direniş Simgesi Jean -Paul Sartre Türk Edebiyatına Etkisi: Varoluş Sınırında…

script async src=”″crossorigin=”anonymous”></script 

“İnsan özgür olmaya mahkûmdur.” — Jean-Paul Sartre

“Özgürlük yalnızca seçim yapmak değildir; aynı zamanda seçimin sonuçlarını taşımaktır.”
— Jean-Paul Sartre

Jean-Paul Sartre (1905-1980)

Fransız filozof, romancı, oyun yazarı ve eleştirmen. Varoluşçuluk akımının en önde gelen temsilcisi olup, 20. Yüzyıla damga vuran önemli düşünür/yazarlar arasında yer alır. Sartre’ı çağdaşlarından ayıran en belirgin özelliği, yaşamını düşüncelerinin aynası olması konusunda titizlikle yönlendirmiş olmasıdır. Edebiyatı her zaman politik bir eylem olarak görmüş ve onu sistemin aksayan yönlerine başkaldırısını yansıtmak için önemli bir aparat olarak kullanmıştır. Sartre için yazmak, içindekileri okura estetik bir biçimde sunmanın çok ötesindedir. Sartre yazı ile; insanın kendi varoluşunu, toplumsal düzene ve baskıya karşı direnişini ilan edebileceğini dünyaya göstermiştir.  

Sartre ve Direnişçi Yazarlık Anlayışı

“Yazar, susturulanların sesi olmak zorundadır.” — Jean-Paul Sartre

Sartre’ın düşüncesine göre, yazar sorumluluk almalı, toplumun adaletsizliklerini gözler önüne sermeli, gerçekleşen ve gerçekleşmesi muhtemel olumsuzlukları görünür hale getirmelidir. Böylece okuru uyararak, konfor alanından çıkamayan toplumlarda yaşanabilecek felaketleri önlemeye çalışmalıdır.

Eserlerindeki karakterler öncelikle kendi kimlikleriyle hesaplaşıp, uzlaşmaya çalışır. Henüz bu içsel hesaplaşma tamamlanmadan bir taraftan da toplumsal norm dayatmaları ile karşılaşırlar. Böylece okur, suistimal edilen toplumsal kuralların kolaylıkla baskıya dönüştüğünü ve bireysel özgürlüklerin nasıl yok edildiğini görür. Sartre hemen hemen bütün eserlerinde bireysel özgürlük arayışının ancak toplumsal, organize direnişle elde edilebileceğinin altını çizer.

Konu hakkında bir iki örnek vermek gerekirse:

• “Bulantı” adlı eserindeki baş karakter Roquentin toplumda kendisine ait bireysel yaşam amacının boşluğunu keşfetmesiyle birlikte içinde bulantı hisseder. Karaktere yapışan bulantı hissi, bireysel bir kriz olmanın ötesinde insanın üzerindeki otoriteye ve anlamsız dayatmalara karşı olması gereken başkaldırının metaforudur.
• “Çıkış Yok” adlı eserinde edebiyat dünyasına mal olmuş “Cehennem başkalarıdır” önermesi bireyin toplumsal yargılamadan kurtulmasının hemen hemen imkansız olduğunu vurgular. Yine aynı eserde bireysel özgürlüğün, diğerlerinin onayına bağlı olması halinde bireyin yaşayacağı tatminsizliği ve ıstırabı ortaya koyar. “Cehennem başkalarıdır” önermesi evrensel bağlamda her zaman geçerliliğini koruyacak bir tespittir. Fakat ne yazık ki bu önerme günümüzde yalnızca bir slogan gibi kullanılmaktadır. Oysa Sartre eserlerinde cehennemin başkaları olmasının, bireysel özgürlükler önünde nasıl bir set oluşturduğunu  uzun uzadıya anlatır.
• Sartre savunmalarında bireyin özgür olmaya mahkum olduğunu fakat aynı zamanda  da özgürlüğünün sorumluluğunu alması gerektiğini vurgular. Özellikle özgürlüğün sorumluluğunun alınması kavramı onu diğer düşünürlerden ayırır. Hatta bu konuda verdiği söyleşilerde özgürlük sorumluluğu almak zorunda olduğu için kendisine özel yaşamında kıpırdayacak yer kalmadığı çelişkisini de anlatır.

Ne yazık ki günümüzde gelişen “hap gibi öğrenme” isteği ve dijital dünyada akılda kalan sloganlar kullanma kolaycılığının, tercih edilmesi nedeni ile büyük düşünürün/ düşünürlerin öğretileri gittikçe daha az dikkate alınıyor. Oysaki Sartre edebiyat alanında başlatılan direnişin toplumu derinden şekillendirip, düzeltebileceği konusunda son derece doğru ve göz önünde tutulması gereken fikirler ortaya koymuştur.

Sartre Hayatı ve Direniş Eylemleri

Sartre kendi düşünsel hayatını baştan başa direnişe adamıştır. Fakat bununla yetinmeyerek, düşünsel olarak ortaya koyduğu savları pratik yaşamında da uygulamaya geçirmiştir.  Bunlar arasında en göze çarpan eylemler şunlardır:

• Nazi işgali sırasında Fransız Direnişi’nde aktif rol aldı.

• 1964’te Nobel Edebiyat Ödülü’nü reddetti. Böylece kurumsal ödüllerin özgürlüğe zarar verdiğini savını tarihe geçirdi. Davranışını, kendi deyimiyle “özgürlüğü kurumsal onaylara teslim etmeyi reddetmek” şeklinde açıkladı.
  Söz konusu efsanevi ödülü reddederek, insanlığa mesaj vermek ancak onun gibi ilkelerine yürekten inanan bir yazar tarafından gerçekleştirilebilirdi.
• Sömürgecilik karşıtı tutumunu, özellikle Cezayir Bağımsızlık Savaşı’nda da net biçimde ortaya koydu.

Sartre ve Türk Edebiyatı

Jean-Paul Sartre’ın Fransız edebiyatı üzerinden dünyaya yayılan fikirleri 1960’lardan itibaren Türkiye’de de etkili oldu. Bu konuda birkaç örnek vermek gerekirse:

Nazım Hikmet

• Toplumcu realist şair, daima halk için şiir yazmayı savundu.
• “Sanat halka dönmeli” anlayışı, Sartre’ın toplumsal sorumluluk anlayışıyla paralellik taşır.

Yaşar Kemal

• İnce Memed, o günün koşulları üzerinden yazılmış kişisel bir başkaldırı destanıdır.  
• Yaşar Kemal bu eserinde Sartre’ın “özgürlük eylemle kazanılır” anlayışını Anadolu realitesi içinde vurgular.

Oğuz Atay

• Tutunamayanlar, modern toplumun dayattığı normlara direnen, “tutunamayan” bireylerin romanı olarak görülür. Oysaki Oğuz Atay’ın aynı adlı eserinde okura söz konusu normlara tutunmanın ne kadar doğru olduğunu sorgulatması da gözden kaçırılmamalıdır.  
• Oğuz Atay’ın efsane eseri “Tutunamayanlar” Türk edebiyatında “Sartre’ın varoluşsal sorgulaması”nı derin iç monologlarla ortaya koyan önemli bir köşe taşıdır.  

Ece Ayhan

• Dilin ve biçimin sınırlarını önce yıkıp, sonra yeniden kurgulayarak “ikinci şiir” akımında yer aldı. İkinci şiir akımını kendisine ait ve daha doğru bir deyişle Türk Edebiyatında “sivil şiir” akımı olarak tanımladı. Bu tanım Ece Ayhan’ın hammaddesini halktan ve sokaktan alan şiirleri için çok daha uygundur.
• Bütün bunların yanı sıra Ece Ayhan, Sartre’ın edebiyatın edilgen olmaması gerektiğine vurgu yapan “yazı bir eylemdir” fikrine Türk şiiri üzerinden son derece radikal bir yaklaşımda bulundu.